Trong trạng thái bình thường, dòng đi trên dây pha và dòng trở về trên dây trung tính gần như cân bằng. RCBO theo dõi phần chênh lệch này. Khi xuất hiện dòng đi theo một đường khác, chẳng hạn rò ra phần dẫn điện hoặc đất, tổng dòng qua bộ cảm biến không còn cân bằng. Nếu mức dòng dư và điều kiện tác động đạt ngưỡng thiết kế, RCBO sẽ ra lệnh mở tiếp điểm.
Nút TEST tạo ra tình huống tương tự ngay bên trong thiết bị. Mạch thử thường đưa một dòng qua điện trở theo đường đi làm bộ cảm biến nhìn thấy sự mất cân bằng, từ đó buộc cơ cấu bảo vệ dòng dư tác động. Dòng thử không nhất thiết được đưa xuống dây PE hoặc điện cực đất; mục tiêu của nút TEST là tạo mất cân bằng qua bộ cảm biến chứ không phải kiểm tra chất lượng nối đất.
Điểm quan trọng là nút TEST không thử phần bảo vệ quá dòng theo cách một sự cố quá tải hoặc ngắn mạch thực sự sẽ làm. Nó cũng không đo được RCBO đã tác động ở bao nhiêu miliampe hay mất bao nhiêu mili giây. Vì vậy, TEST là phép thử chức năng nhanh, không phải phép đo hiệu năng đầy đủ.
Có thể thực hiện phép thử ở mặt trước thiết bị mà không tháo nắp tủ điện hoặc chạm vào phần dẫn điện. Trước khi thử, nên lưu công việc đang làm và chủ động tắt các tải nhạy cảm vì mạch được bảo vệ sẽ mất điện khi RCBO tác động.
1. Xác định đúng RCBO cần thử và các thiết bị sẽ mất nguồn
2. Đảm bảo RCBO đang ở vị trí ON và mạch đang được cấp điện theo điều kiện làm việc bình thường
3. Nhấn nút có ký hiệu TEST hoặc T một lần
4. Quan sát cần gạt: RCBO phải chuyển sang trạng thái trip/OFF và tải phía sau mất nguồn
5. Đưa cần gạt về OFF hoàn toàn nếu cơ cấu yêu cầu, sau đó gạt lại ON để cấp điện trở lại
6. Nếu nhấn TEST mà RCBO không nhảy, không tiếp tục thử lặp đi lặp lại và cần yêu cầu người có chuyên môn kiểm tra thiết bị, nguồn cấp và đấu nối
Không dùng nút TEST như công tắc đóng cắt hằng ngày. Cũng không tự tạo “dòng rò thử” bằng cách nối pha xuống đất, chạm dây dẫn hoặc ghép điện trở bên ngoài nếu không có quy trình và thiết bị đo chuyên dụng.
Mạch TEST của nhiều RCBO cần có điện áp nguồn phù hợp mới hoạt động, nên việc không nhảy chưa cho phép kết luận ngay rằng bộ bảo vệ dòng dư chắc chắn đã hỏng. Tuy nhiên, vì phép thử chức năng đã không đạt, không nên tiếp tục coi RCBO là đã được xác nhận an toàn cho đến khi tìm được nguyên nhân.
Tần suất thử cần theo hướng dẫn đi kèm thiết bị và yêu cầu áp dụng tại nơi lắp đặt. Trong thực tế, thử định kỳ hàng tháng là một mốc phổ biến đối với nhiều dòng RCBO, đặc biệt khi thiết bị làm việc trong môi trường ẩm, bụi, ăn mòn hoặc có nguy cơ xung sét cao.
Nếu RCBO nhảy ngay khi bấm TEST, có thể kết luận ở mức chức năng rằng mạch thử nội bộ đã tạo được tín hiệu, phần phát hiện dòng dư đã phản ứng và cơ cấu nhả có khả năng mở tiếp điểm. Đây là dấu hiệu tốt, nhưng phạm vi kết luận phải dừng ở đó.
Một lần bấm TEST thành công không xác nhận được ba vấn đề quan trọng. Thứ nhất, nó không chứng minh dòng tác động thực tế đang nằm đúng ngưỡng danh định, chẳng hạn 30 mA. Thứ hai, nó không cho biết thời gian ngắt thực tế có đạt giới hạn yêu cầu hay không. Thứ ba, nó không kiểm tra phần bảo vệ quá tải và ngắn mạch của RCBO.
Phép thử này cũng không thay thế việc kiểm tra dây bảo vệ, điện cực nối đất, tổng dòng rò sẵn có trên mạch hoặc lỗi đấu dây ở phía tải. Một RCBO có thể bấm TEST vẫn nhảy nhưng hệ thống điện phía sau vẫn tồn tại vấn đề khác cần đo kiểm riêng.
Ngược lại, nếu bấm TEST không nhảy, các nhóm nguyên nhân thường cần kiểm tra gồm điện áp cấp không phù hợp hoặc mất nguồn, đấu sai đầu vào/đầu ra ở một số kiểu RCBO, mạch TEST bên trong bị hỏng, cơ cấu nhả bị kẹt hoặc bản thân RCBO đã suy giảm. Vì những nguyên nhân này liên quan đến mạch đang mang điện, việc phân biệt chúng nên được thực hiện bằng đo kiểm phù hợp thay vì tháo mở thiết bị khi đang cấp điện.
Khi mục tiêu là xác nhận RCBO tác động đúng dòng và đúng thời gian, cần dùng máy kiểm tra RCD/RCBO thích hợp. Thiết bị đo tạo dòng dư có kiểm soát và ghi lại thời điểm RCBO ngắt. Đây là bước khác về bản chất so với nhấn nút TEST.
Với RCBO loại thông dụng, không trễ, các mốc tham chiếu thường dùng cho phép thử dòng dư hình sin gồm:
|
Mức dòng thử |
Kỳ vọng đối với RCBO thông dụng không trễ |
Ví dụ với IΔn = 30 mA |
|
0,5 × IΔn |
Không được tác động |
15 mA |
|
1 × IΔn |
Tác động trong tối đa khoảng 300 ms |
30 mA |
|
2 × IΔn |
Tác động trong tối đa khoảng 150 ms |
60 mA |
|
5 × IΔn |
Tác động trong tối đa khoảng 40 ms |
150 mA |
Với phép thử tăng dần dòng, một RCBO 30 mA ở điều kiện thử phù hợp không nên nhảy ở 15 mA nhưng phải tác động khi dòng thử đạt 30 mA. Nhờ đó có thể đánh giá ngưỡng tác động thực tế thay vì chỉ biết thiết bị “có nhảy”.
Các mốc trên không được áp dụng máy móc cho mọi RCBO. Loại có trễ hoặc chọn lọc có cửa sổ thời gian khác; RCBO Type A, F hoặc B còn cần dạng sóng thử phù hợp với loại dòng dư mà thiết bị được thiết kế để phát hiện. Máy thử cũng phải được cấu hình đúng IΔn và đúng kiểu RCD/RCBO. Vì phép đo được thực hiện trên mạch có điện và làm mạch ngắt có chủ đích, phần này phù hợp với kỹ thuật viên điện có năng lực hơn là phép tự kiểm tra tại nhà.
Nếu một RCBO vượt quá thời gian cho phép, tác động ở 0,5 × IΔn hoặc không tác động tại IΔn theo điều kiện thử phù hợp, kết quả cần được xem là bất thường. Khi đó phải kiểm tra lại cấu hình máy thử, điều kiện lắp đặt và đặc tính của RCBO trước khi kết luận thay thế thiết bị.
Không nhảy khi bấm TEST là dấu hiệu phép thử chức năng thất bại. Cách xử lý phù hợp không phải là tiếp tục đóng điện và giả định chức năng bảo vệ vẫn tốt. Trước hết cần kiểm tra điều kiện bên ngoài như RCBO có thực sự được cấp điện hay không, nguồn có đúng dải làm việc của thiết bị hay không và đấu nối có đúng sơ đồ của đúng model hay không. Nếu các điều kiện này đúng mà nút TEST vẫn không làm RCBO tác động, RCBO cần được kiểm tra chuyên môn và không nên tiếp tục dựa vào nó để bảo vệ dòng dư.
Nếu RCBO bấm TEST nhảy nhưng máy đo cho thời gian hoặc dòng tác động ngoài giới hạn, kết quả đo có giá trị chẩn đoán cao hơn đối với khả năng tác động thực tế. Cần xác nhận máy đo, dạng sóng thử, loại RCBO và dòng IΔn đã chọn đúng; nếu phép thử hợp lệ vẫn không đạt, thiết bị cần được xử lý theo yêu cầu kỹ thuật của hệ thống.
Trường hợp RCBO thường xuyên nhảy trong sử dụng nhưng bấm TEST vẫn bình thường lại là một vấn đề khác: có thể tồn tại dòng rò thực, tổng dòng rò của nhiều thiết bị, lỗi cách điện hoặc lỗi đấu dây phía tải. Nút TEST chỉ cho biết cơ cấu bảo vệ có thể tác động trong phép thử nội bộ, không chỉ ra nguồn gây rò trên mạch.
Nút TEST là cách nhanh nhất để kiểm tra chức năng bảo vệ dòng dư của RCBO, nhưng kết quả chỉ nên được hiểu là phép thử chức năng. Muốn đánh giá RCBO có tác động đúng ngưỡng và đủ nhanh hay không, cần đo dòng dư và thời gian tác động bằng thiết bị thử phù hợp. Nếu nút TEST không làm RCBO nhảy, hoặc phép đo định lượng không đạt, không nên coi thiết bị đã được xác nhận an toàn cho đến khi nguyên nhân được kiểm tra và khắc phục.
