Vì vậy, quan hệ giữa ELCB và RCD là quan hệ có điều kiện. “RCD” là thuật ngữ mô tả nguyên lý bảo vệ bằng dòng dư, còn “ELCB” là tên gọi đã được sử dụng theo nhiều nghĩa khác nhau qua từng thời kỳ và từng thị trường. Muốn phân loại đúng một thiết bị cụ thể, cần xem cơ chế phát hiện rò điện và các thông số trên nhãn thay vì chỉ dựa vào tên ELCB.
RCD là tên chung cho thiết bị bảo vệ tác động khi xuất hiện dòng dư. Trong mạch một pha, có thể hiểu đơn giản rằng thiết bị theo dõi dòng đi qua dây pha và dòng trở về qua dây trung tính. Khi một phần dòng điện đi theo đường khác, chẳng hạn qua vỏ kim loại, dây bảo vệ hoặc cơ thể người xuống đất, tổng dòng đi và về không còn cân bằng. RCD nhận biết phần chênh lệch đó và ra lệnh cắt mạch khi đạt điều kiện tác động.
ELCB truyền thống lại hoạt động theo một đại lượng khác. Kiểu này, thường được gọi là ELCB vận hành theo điện áp, theo dõi sự tăng điện áp trên hệ thống nối đất so với một điểm đất tham chiếu. Thiết bị chỉ tác động khi điện áp mà nó giám sát vượt ngưỡng thiết kế. Vì không trực tiếp đo dòng dư giữa các dây mang điện, kiểu ELCB này không thuộc nhóm RCD theo cách phân loại hiện đại.
Tuy nhiên, thuật ngữ ELCB về sau còn được dùng cho các bộ ngắt rò điện sử dụng biến dòng tổng để phát hiện dòng mất cân bằng. Khi một thiết bị mang tên ELCB thực sự tác động theo dòng dư, xét về nguyên lý bảo vệ nó nằm trong họ RCD. Đây là lý do câu trả lời chính xác không phải “có” hoặc “không” tuyệt đối, mà phải xác định ELCB đang nói đến thuộc kiểu nào.
Sự nhầm lẫn bắt nguồn từ việc cùng một tên ELCB từng được dùng cho các thế hệ thiết bị khác nhau. Ở cách dùng cũ, ELCB thường gắn với loại vận hành theo điện áp đất. Khi công nghệ bảo vệ dòng dư trở nên phổ biến hơn, nhiều nơi tiếp tục dùng tên “earth leakage circuit breaker” cho thiết bị phát hiện dòng rò bằng biến dòng, dù cơ chế này khác với ELCB điện áp truyền thống.
Trong giao tiếp kỹ thuật không chặt chẽ, ELCB vì thế dễ bị hiểu như tên chung của “aptomat chống rò” hoặc “aptomat chống giật”. Cách gọi này có thể thuận tiện trong thực tế nhưng không cho biết thiết bị đang đo điện áp đất hay dòng dư. Nó cũng không cho biết thiết bị có bảo vệ quá tải và ngắn mạch hay không.
Do đó, không nên lập sơ đồ phân loại theo kiểu “ELCB luôn nằm dưới RCD” hoặc “ELCB luôn đồng nghĩa với RCCB”. Với một sản phẩm hiện đại, chữ ELCB có thể chỉ chức năng chống rò theo cách gọi thương mại, trong khi cấu trúc thực tế của thiết bị phải được xác định thêm từ nguyên lý phát hiện và các chức năng bảo vệ tích hợp.
ELCB kiểu điện áp cần nhận biết điện áp xuất hiện giữa phần nối đất được bảo vệ và một đất tham chiếu. Khi có sự cố cách điện làm điện thế trên hệ thống nối đất tăng đủ lớn, cơ cấu cắt sẽ tác động.
Giới hạn quan trọng của phương pháp này là thiết bị phụ thuộc vào đường nối đất mà nó đang giám sát. Nếu dòng sự cố đi theo một đường khác không tạo ra điện áp đúng tại mạch cảm nhận, thiết bị có thể không phát hiện theo cách mong muốn. Vì thế, khả năng bảo vệ phụ thuộc mạnh vào cấu trúc nối đất và đường đi thực tế của dòng sự cố.
RCD không cần suy ra sự cố từ điện áp của điện cực đất. Nó đo tổng dòng qua các dây mang điện đi xuyên qua bộ cảm biến. Trong điều kiện bình thường, tổng vectơ các dòng gần bằng không. Khi xuất hiện dòng thoát ra ngoài đường trở về bình thường, thiết bị nhận được dòng dư và có thể cắt mạch.
Trong bảo vệ bổ sung chống điện giật, mức dòng dư danh định 30 mA là giá trị rất phổ biến. Tuy nhiên, không phải mọi RCD đều có ngưỡng 30 mA; còn có các mức khác phục vụ những mục đích bảo vệ khác. Bản thân RCD cũng không bảo vệ mọi tình huống điện giật. Chẳng hạn, nếu một người đồng thời chạm pha và trung tính khiến dòng đi và dòng về vẫn cân bằng qua bộ cảm biến, thiết bị có thể không nhìn thấy dòng dư đáng kể.
Sự khác biệt này cho thấy RCD và ELCB điện áp không chỉ khác tên mà khác ngay đại lượng được giám sát. Đó là ranh giới kỹ thuật quan trọng nhất để trả lời ELCB có phải RCD hay không.
RCD là khái niệm bao quát. Trong nhóm này, RCCB là thiết bị bảo vệ dòng dư nhưng không tích hợp chức năng bảo vệ quá dòng. Vì vậy, nếu mạch cần bảo vệ quá tải và ngắn mạch, RCCB phải làm việc cùng thiết bị bảo vệ quá dòng phù hợp.
RCBO cũng tác động theo dòng dư nhưng đồng thời tích hợp bảo vệ quá tải và ngắn mạch. Có thể hiểu ngắn gọn rằng RCCB tập trung vào bảo vệ dòng dư, còn RCBO kết hợp bảo vệ dòng dư với chức năng của một bộ ngắt quá dòng.
ELCB không nằm gọn trong cấu trúc này chỉ bằng tên gọi. Một ELCB điện áp đời cũ không phải RCCB hay RCBO. Một thiết bị hiện đại được nhà sản xuất gọi là ELCB nhưng dùng biến dòng tổng để phát hiện dòng dư thì về nguyên lý là thiết bị RCD; nếu nó chỉ có chức năng dòng dư, nó gần với nhóm RCCB, còn nếu đồng thời cắt quá tải và ngắn mạch thì chức năng của nó gần với nhóm RCBO hoặc một bộ ngắt tích hợp bảo vệ dòng rò tương đương.
Vì vậy, khi so sánh ELCB và RCD, cần tách hai câu hỏi: thiết bị có vận hành theo dòng dư hay không, và thiết bị có tích hợp bảo vệ quá dòng hay không. Hai câu hỏi này cho kết quả phân loại rõ hơn nhiều so với việc chỉ đọc tên viết tắt trên mặt thiết bị.
Dấu hiệu có giá trị nhất là thông số mô tả dòng dư danh định, thường được ký hiệu bằng IΔn và ghi theo đơn vị mA hoặc A. Nếu thiết bị có thông số này và mô tả cơ chế phát hiện dòng rò bằng biến dòng tổng hoặc nguyên lý so lệch dòng, đó là dấu hiệu mạnh cho thấy nó vận hành theo nguyên lý RCD.
Nút TEST cũng thường có trên thiết bị dòng dư để kiểm tra cơ cấu tác động, nhưng không nên dùng riêng nút này làm tiêu chí kết luận. Một số thiết bị bảo vệ rò kiểu khác cũng có cơ cấu thử. Cần đọc thêm sơ đồ, ký hiệu chức năng và tài liệu kỹ thuật của đúng model.
Tiếp theo, cần xác định thiết bị có bảo vệ quá dòng hay không. Nếu chỉ có bảo vệ dòng dư, cách sử dụng của nó gần với RCCB và mạch vẫn cần bảo vệ quá tải, ngắn mạch riêng. Nếu thiết bị đồng thời có đặc tính ngắt quá dòng, dòng định mức và khả năng cắt ngắn mạch, nó là loại bảo vệ tích hợp chứ không thể coi đơn giản là RCCB.
Với thiết bị cũ chỉ ghi ELCB, đặc biệt trong hệ thống lắp đặt lâu năm, không nên giả định nó tương đương một RCD hiện đại. Việc thay thế cần dựa trên sơ đồ nối dây, nguyên lý cảm nhận sự cố và yêu cầu bảo vệ của mạch. Nếu không xác định được loại thiết bị, người có chuyên môn điện nên kiểm tra trước khi thay thế hoặc thay đổi hệ thống bảo vệ.
Tóm lại, ELCB không phải lúc nào cũng là một loại RCD. ELCB kiểu điện áp truyền thống không thuộc nhóm RCD vì nó giám sát điện áp đất thay vì dòng dư. Ngược lại, một thiết bị hiện đại mang tên ELCB nhưng phát hiện dòng mất cân bằng bằng biến dòng có thể được xem là thiết bị thuộc họ RCD về nguyên lý. Khi cần xác định chính xác, hãy ưu tiên cơ chế phát hiện dòng rò, ký hiệu dòng dư và chức năng bảo vệ quá dòng thay vì dựa vào tên ELCB.
